KATOLİK KİLİSESİ'NİN 267. PAPASI KARDİNAL ROBERT FRANCİS PREVOST’UN DEVELİLİ OLDUĞUNA DAİR BİR KAYIT BULUNAMADI.BU KONUDA YA TUTARSA MANTIĞI VE
ALGI YÖNETİMİ İLE KAMUOYU OLUŞTURULMAYA ÇALIŞILIYOR.
DEVELİ-EVEREKTEN ZORUNLU GÖÇ SONU DEVELİ'DE KALAN ERMENİ AİLELERİ İLE KOMŞULUK YAPTIK
KADIKÖYDE BİR ARAYA GELEREK HATIRATLARINI MERHUM KADİR ÖZDAMAR İLE BİRLİKTE KAYIT ALTINA ALMIŞTIK
Develide, Görüştüğümüz ve yakınları aracılığı ile tanıştığımız Ermeni ailelerden Bazıları;
Boğos Gökbaş (Tacir), Sinanoğlu Cemal (kunduracı), Tertat (marangoz), Artin (hurdacı), Gülbenk Zeki (tezgahtar), Vatkes (camcı), Haritun (şarapçı), Sercivan (kunduracı), Mıgırdıç (tabak), Bogos (tabak), Antaramn Hacı (pastırmacı). Arsak (şarapçı-cemaat başkanı), Eyya (Yahya-şapkacı), Bedros (kasap), Esat (eczacı kalfası-papaz),
Kelkazer (demirci). Kör Onnik (kemancı), Oksandudu (ritim saz-tef), Artin (demirci) Misak (yünboyacısı), Agop (seyyarfotoğrafçı), Garbis (muhasebeci), Misak (kasap), Kirkor (terzi), Ohannis (terzi), Milkon (şarapçı), Karabet (kunduracı), Malakan (kunduracı), Kirkor (bıçakçı), Ziro Agop (demirci-bağlama ustası), Hampar (demirci), Ardaş (marangoz), Gaotuşunoğlu Agop (terzi), Civanoğlu Serkis (terzi), Garaet (terzi), Agop (terzi), KışgelekoğuUarından Agop ve Serkis (yemenici), Agop Cebeciyan (terzi), Haelitun (tabak). Süren, Aram (demirci, kuyumcu), Agop (kazancı), Urpen (odun kesici ve ceviz çırpıcı), Vahan (tüccar, varlık vergisi nedeniyle kaçtı), Minas (terzi). Şükrü (boyacı), Harun (sarraf), Bayalardan; Basmacı, Güllü, Mariyani ( baklavacı,pastırmacı,erişteci), basmacı Ermeni komşularımızdan bazıları idi.Yeni seçilen Papa'nın Kayseri-Develi (Everek)'li olduğu iddiası Belge olmadan varsayımlar, hatıratlar, kurgular ve algılar üzerine ortaya atılan bir iddia ve 150 yıllık başka bir hayalin ürünüdür.
ÇÜNKÜ;
-“Birileri Anadolu'da hüküm sürme maksadıyla Ermenileri bu coğrafyadan sürmüşler. Bizleri yok etmişler, soykırıma maruz kalmışız. Umarım Papa da benim bu yapmış olduğum çalışmayı teyit eder. Ve sonunda da biz yine Anadolu'nun bu coğrafyanın derin kadim halkı olarak kendimizi anlatırız. Çünkü Türkiye'de muazzam bir ırkçılık ve faşizm var Ermenilere karşı Ermeni öcü olarak görünüyor.
Osmanlı arşivlerine bakma imkanım çok yok. Bende Patrikhane kayıtları var. Yanılma ihtimalim de var.Yanılırsam da eğer bir problem yok benim açımdan sonuçta Papa çok önemli bir dini liderdir. Saygı duymak lazım’’ deniyor.(OYSA ARŞİVLER HERKESE AÇIKTIR)BU İDDİA TAMAMEN ASILSIZ VE KURGU MAHSULÜDÜR.
11 Mayıs 2025 günü ortaya atılan iddia üzerine yapılan bir haftalık arşiv taraması kapsamında;
Genel Kurmay Başkanlığı tarafından 2005 ve 2006 yıllarında yayınlanan yaklaşık 5 bin sayfalık Ermeni faaliyetleri hakkındaki orijinal belgeler,
Develi ve Ermeniler konusuna ömrünü vermiş olan merhum araştırmacı Yazar Cenani Gürbüz’ün araştırmaları
Develi’den tehcir edilen, tehcir edilmeyen ve geri dönen Ermenilere ait tarihi belgeler, kitaplar araştırıldı. Tanınmış bir araştırmacının kütüphanesinde bulunan eserler tek tek incelendi.
Ülkemizdeki on dan fazla Üniversitede görev yapan Yakınçağ tarih araştırmacıları ile görüşüldü.
İstanbul’daki, Arjantin’deki, Los Angeles, Yunanistan dahil 1915 tehcir olayları, öncesi ve sonrasında Develi-Everekten göç eden Ermeni aileleri, Vatikan, İspanya, Arjantin ve ABD dahil Dünyanın 4 bir tarafındaki Develiden göç eden Ermeniler ve yakınları ile yapılan görüşmelerde soy ağacı silsilesi bakımından bir ip ucuna rastlanmadı.
Yurt içi ve Yurt dışındaki onlarca yayın incelendi.267.PAPA EVEREKLİ-DEVELİLİ İDDİASININ DÜNYADAKİ YANKILARI
Erivan'da yayınlanan Ermeni gazetesi Le pape Léon XIV est le petit-fils de l’Arménien Sedrak Barseghian de Césarée selon l’archiprêtre Komitas Hovnanian publication de AZG
Prag'da yayınlanan Ermeni gazetesi "Orer"
ERMENİ HABER AJANSI- Ermenihaber.am 12.5.2025 gibi bir çok medya kuruluşu
İddianın detayını,dayanağını araştırmadan ülkemiz ve yabancı basın kuruluşlarının sayfalarında bu iddialara maalesef geniş yer verdi. Yapılan araştırmalar ve tarihi belgeler ışığında Yeni seçilen Papa'nın Kayseri-Develi (Everek)'li olduğu iddiasının bir hayalin ürünü, kurgu ve Ya tutarsa mantığı ile ortaya atılan ve aynı zamanda Ermenistan-Azerbaycan Türkiye arasındaki diyalog ortamının geliştiği, Osmanlı arşivlerinin tüm araştırmacılara açık hale getirildiği bir zamanda ortaya atılması durulan suları bulandırarak bulanık suda balık avlama hevesinden başka bir şey değildir.ANCAK BU KURGULAR YENİ DEĞİL
BU KONU ÜZERİNE DEVELİDE MUTLAKA BİR ÇALIŞTAY YAPILMALIİŞTE EVEREK-DEVELİ İLE İLGİLİ BELGELERDEN BAZILARI
VARAN-1 : UNUTMAYALIM Kİ 2024 YILINDA DA EVEREK- DEVELİ YİNE DÜNYA GÜNDEMİNE OTURMUŞTU
24 Nisan 1915 Ermeni Soykırım günü olarak her yıl gündeme taşınan Tarihi çarpıtmaya yeltenenler bu sefer de 23.5 Nisan algısı oluşturmak istiyordu.Amerika’da 26 Mart 2024 tarihinde İngilizce yayınlanan LOST WORDS /Kayıp Sözler çocuk kitabı. konusu ise Evereg- Fenesse- Develi- Agiosta ekseninde olup,
VE.. BU KİTAP HER YERDE OLMALIDIR DİYORLARDI.
Bu konuda da Everek gündemin hedefine niçin konuldu.
Ermeni ve Ermeni Amerikalı toplumu için bu kitap niçin önerildi.
Evereg- Fenesse- Develi- Agiosta HAYAL Mİ? HEDEF Mİ?
BELGEDE, EVEREK- DEVELİ İSRAİL HARİTASI İLE BİRLİKTE NİÇİN GÖSTERİLDİVARAN-2
ŞİMDİLERDE, PAPA EVEREKLİ İDDİASINI ORTAYA ATANLAR, BULANIK SUDA BALIK MI AVLAMAYA ÇALIŞILIYOR? EVEREK ÜZERİNE YENİ BİR SENARYO MU YAZILIYOR SORULARINI AKILLARA GETİRİYOR.İDDİALAR MASUM DEĞİLDİR. BU BİR TARİHÇİ ARAŞTIRMASI DA DEĞİLDİR.
Tarihçiler ve soy araştırmacıları, bu tür bağlantıların tarihsel olarak mümkün olabileceğini ancak bunun ciddi araştırmalar gerektirdiğini belirtiyor. (Prof.Dr.O.Ö.)İDDİADA ART NİYET VAR ŞÖYLE Kİ-
İDDİADA (ERMENİ HABER AJANSI- Ermenihaber.am 12.5.2025 ) “Anadolu coğrafyası yaklaşık 3bin yıldır Ermenilerin yaşadığı coğrafya olmuş. Dolayısıyla burada dünyaya hakim çok Ermeni çıkmış,
Biz Bir ekiple beraber çalışıyoruz, araştırıyoruz, derliyoruz, topluyoruz. Bunu çok daha iyi yerlere taşımamız gerekir. O yüzden de ben böyle olduğu kanaatindeyim. Ama tabii ki Türkiye Cumhuriyeti'nin, Dışişleri Bakanlığı'nın ve Cumhurbaşkanlığı'nın bu konuda bir adım atmasını bekliyorum.
Birileri Anadolu'da hüküm sürme maksadıyla Ermenileri bu coğrafyadan sürmüşler. birbirimizi yok etmişler, soykırıma maruz kalmışız.
Çünkü biz bunların mahsulüyüz. Umarım bu iş Papa da benim bu yapmış olduğum çalışmayı teyit eder. Ve sonunda da biz yine Anadolu'nun bu coğrafyanın derin kadim halkı olarak kendimizi anlatırız. Çünkü Türkiye'de muazzam bir ırkçılık ve faşizm var Ermenilere karşı Ermeni öcü olarak görünüyor. Biz öcü falan değiliz, biz üreten toplumuz, soyadlarımız meslek soyadı. Ben hep bunun savaşını veriyorum.
Yanılabilir miyim? Yanılma olasılığı %35. Ama yüzde 65 olabilir. Bunu Sayın Papa'nın da doğrulaması gerekiyor. Ben kendisine bu konuda bir mektup yazacağım. Anlatacağım köklerini. Bakalım ne diyecek. Gelen cevaba göre de artık bakacağız, göreceğiz. Türkiye'de haber tabii çok büyük yankı uyandırdı. Özellikle Kayseri'deki bütün vali, belediye başkanı, milletvekilleri, haber ajansları, ulusal kanala da röportaj verdim. Anlattım hepsini. Umuyorum inşallah benim tezim doğru çıkar. Fikrim doğru çıkar. Çünkü ben hem sanayiciyim hem tarihçiyim. deniyor.”TARİHÇİLER BU İDDİALARIN BİR TARİH ARAŞTIRMACI YÖNTEMİNE AİT OLMADIĞINI BELİRTİYORLARVARAN-3
TARİHİ SAYFALARINDA
DEVELİDEN ABD'YE, NEWYORK'A, LOS ANGELES'E, KALİFORNİYA'YA, BEYRUT'A UZANAN YAŞANMIŞ BİR ÇOK HAYAT HİKÂYELERİ VAR.
Hem de Bu hayat Hikayeleri sadece Ermeni vatandaşlar için değil Develili Müslüman Türk hemşerilerimiz için de tarih sayfalarında yerini almıştır. Develide Arjantin, Amerika da yaşanmış Yüzlerce hayat hikayesi elimizde mevcuttur.Biliyoruz ki; Evereg-Fenesse Mesrobian Rupinian Eğitim Topluluğu ve "Evereg Yurttaşlar Birliği" adındaki örgütler, yıllar önce koymuş oldukları ideallerini sürekli gündemde tutmaya çalışıyorlar.
Bu sefer de 8 Mayıs'ta Katolik Kilisesi'nin 267. papası olarak seçilen Kardinal Robert Francis Prevost’un Everekli olduğu iddiası ile Amerika Birleşik Devletleri'ne yerleşen Evereg Ermenilerinin hedefinde "çalış, para biriktir ve Evereg'e dön." İdealine altlık oluşturuluyor.KAYNAK KİŞİ VE ESERLER
Aleks Krikoryan’ın derlediği Hişadag Everek-Feneseyi (Everek-Fenese Anı Kitabı) geniş bir zaman dilimini kapsayıp çok farklı konuları ele alır; Develi tarihi için önemli bir kaynaktır.
1963'te Paris’te yayımlanan bin sayfalık bu eser, Everek ve Feneselilerin kurduğu Rupinyan-Mesrobyan Hemşerilik Derneği tarafından yayımlanır. (Z.D. oğlu Y.D.)ALEKSAN KRİKORİAN (Gazaroğyan) KİMDİR
1900 yılında Fenesse'de doğan Aleksan Krikorian'ın hedefi eğitimci olup halkına hizmet etmekti. Evlenip ailesini kurduğu Amerika Birleşik Devletleri'ne göç etti.
Ermeni meselelerinde aktif olan Krikorian, Fenesse Roupinian Yurttaşlar Derneği ve Evereg-Fenesse Mesrobian-Roupinian Eğitim Derneği Merkez Komitesi'nde kırk yıl boyunca sekreter olarak görev yaptı.
Krikorian'ın en büyük başarılarından biri tarihi verileri toplamak ve Evereg-Fenesse hakkında yazmaktı. Bu proje üzerinde yirmi yıldan fazla zaman harcadı ama ne yazık ki Hishadagaran Evereg-Fenessei adlı kitabı yayınlanmadan önce öldü.
Evereg-Fenesse'nin tarihi ve gelenekleri hakkındaki bu İngilizce eserin yayınlanması için materyal onun Bin sayfalık Ermeni belgeselinden derlendi, tercüme edildi ve düzenlendi.VARAN-4
EVEREK İLE İLGİLİ İDEALLER VE TARİH SÜRECİ
1-Evereg-Fenesse Mesrobian Rupinian Eğitim Topluluğu, dünyanın dört bir yanına dağılmış Evereg-Fenesse'nin tüm soyundan gelenlere hizmet edecek, hedeflerini sürdürecek ve halkını ulusal miraslarına sıkı sıkıya bağlı tutacaktır diye kaleme alınan kitapta Develi ile ilgili ilginç belgeler mevcuttur.
YIL 1861- 1 Mayıs 1861'de İstanbul’da Evereg ve Fenesse'de tarım yöntem ve tekniklerinin geliştirilmesine ve geliştirilmesine yardımcı olmak için Tarım Topluluğu 300 üye ile kuruldu.
YIL 1879- Evereg Mesrobyan ve Fenesse Rupinyan Eğitim Toplulukları ikincisi 1879'da, kuruldu.
YIL 1864- Ayrıca "Tbrotzaser" Cemiyeti 1864 yılında Evereg'de kuruldu. bir okul inşa etti.
YIL 1879-Fenesse Rupinyan Okulu Topluluğu Derneğinin mührü kuruluş tarihi olarak 1879'u taşıyorMESROBİAN EĞİTİM DERNEĞİ NEW YORK'TA
Yirminci yüzyılın başında az sayıda Evereg Ermenisi Amerika Birleşik Devletleri'ne yerleşti; onların niyeti şuydu: çalış, para biriktir ve Evereg'e dön.
1906 yılında New York'ta yaşayanlar memleketlerine yardım amacıyla Mesrobya Eğitim Cemiyeti'ni orada örgütlediler.
1925 yılında Amerika'ya yerleşen Evereg Ermenileri "Evereg Yurttaşlar Birliği" adında ayrı bir örgüt kurdu. Ancak 1947'de bu grup Mesrobyan'la birleşti. Yıllar boyunca New York'taki Evereg Mesrobian Eğitim Topluluğu'nu geliştirmek ve güçlendirmek için yalnızca maddi olarak katkıda bulunmakla kalmayıp aynı zamanda zamanlarını ve enerjilerini fiziksel olarak da adayan kişiler, 1918 de Newyork yönetimi ile bağlarını sürdürmeye başladılar.
1923 de hanımlar cemiyetini kurdular.
1961 de Kaliforniya şubesi
1944 de los angeles de kurulan dernek ile birleşmesi sağlandı.
Hali hazırda ABD de bulunanlar dernek faaliyetlerini sürdürmekte iken 1956 da birleşme kongresi yapıldı.
1959 da ABD New york eyaletinde kar amacı gütmeyen kuruluş statüsüne girdi. 4.subesini Beyrutta açtı. VARAN-5
DEVELİ NİÇİN ÖNEMLİ
Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi Tarih Bölümü Yakınçağ Tarihi Ana Bilim Dalı Öğretim Prof. Dr. Mehmet Süme’nin araştırmalarından;
Develi Ermeni isyanları ilk dönem Ermeni isyanları içinde yer alır. Bunun nedeni Develi Kazası’nın merkezi olan Everek’in Hınçak Komitesi tarafından önemli bir merkez olarak belirlenmesidir.
*BÜYÜK TEHLİKELİ OYUN “DEVELİDE EKİM 1896 OLAYI”
Ekim 1896 Develi Ermeni olayları, komitecilerinden Yazmacı Ohannes ve yanındaki üç arkadaşının Müslüman kıyafeti giyip camiye girmeleri ve daha sonra her biri bir köşeden “Ermeniler Camii bastı ve İslam kalmadı” diye feryad etmeleriyle başladı. Bu sırada Ermeni evlerinin damından sokaklarda koşuşan kalabalığın üzerine taşlar atıldı.Ayrıca birbirine bitişik durumda bulunan 24 ev yandı.Kayseri’den gönderilen kuvve-i seyyare ve zabtiyenin Develi’ye ulaşması ile asayiş temin edildi.*DEVELİDE EYLÜL 1905 OLAYI
9 Eylül 1905 tarihinde Everek Kilise mahallesinden Dedeoğlu Aykanos’un zevcesi Hatun Dudu tarafından sarfedilen “Müslümanlar cumadan sonra Hıristiyanları katledeceklermiş” şeklindeki söz Fırıncı Agop’un kızı Menam tarafından Ermeni esnafın yoğun olduğu çarşıya iletildi. Haberin yayılması üzerine Develi’de gerginlik arttı.
*DEVELİ ERMENİLERİNE SİLAH VE MÜHİMMAT SATIŞI
1 Haziran 1900 tarihinde Filibe’den Karabet Mordiros’a Gaber Kulef’in mühimmat temini
*DEVELİ AHALİSİNDEN KARABET MARDİROSYAN ADINDAKİ ERMENİNİN ROMANYA İLE İRTİBATI,
20 Ağustos 1903 tarihli Bükreş Sefareti’nden Hariciye Nezaretine gönderilen 154 numaralı belgede yer alan bilgilerden Romanya’nın Kalafat ve Kırayova şehirlerinde Ermeni ve Bulgar komitelerinin birtakım faaliyetler yürüttüğü anlaşılmaktadır
DEVELİ ERMENİ OLAYLARI 1893’te Hınçak Komitesi tarafından tertiplenen yafta olayı ile başladı. Develi’de meydana gelen yafta olayı, Müslüman ahali ile Ermeniler arasındaki güveni sarstı. Daha sonraki süreçte Ermenilerin göstermiş olduğu bazı taşkınlıklar Develi’de sık sık olayların meydana gelmesine yol açtı. Bu olaylar kimi zaman bir Ermeni hanesinden açılan ateş, kimi zaman ise Ermeniler tarafından çıkarılan asılsız birtakım söylentiler sonucunda çıktı.
YAFTA; bir konu hakkında yazılı bilgi veren kâğıt parçası anlamına gelmektedir. Deyim olarak ise “yaftalamak” daha çok bir şahıs, grup veya millete karşı gerçekçi olmayan olumsuz özellikler isnat etmektir. Bu manada yafta olayları, Ermeni Hınçak ve Taşnak komitelerinin halkı kışkırtmak ve kargaşa çıkarmak suretiyle başlattıkları organize ihtilal hareketinin ilk adımlarından biridir.
YAFTA OLAYI DEVELİ’DE HINÇAK KOMİTESİ TARAFINDAN GERÇEKLEŞTİRİLDİ. 1892/1893 yıllarında, Develi, Kayseri, Aziziye, Yozgat, Çorum ve Merzifon, Hınçak komitesinin faaliyet alanı içinde yer aldı
Kayseri ve çevresine dağıtılmak üzere 86 adet yafta gönderildi. Kayseri’ye gönderilen yaftaların asılacağı yerlerin tespiti ve civar mahallelere dağıtım işinden Andon Rışduni adlı Ermeni sorumluydu. Andon Rışduni yafta olayını tertip etmek amacıyla bizzat Everek’e gelmişti. Ağya adlı bir Ermeni den aldığı davet üzerine Katırcı Karebet refakatinde önce Çomaklı köyüne uğrayıp daha sonra Everek’e geçti. Everek’te Avak’ın hanesinde misafir edildi. Ermeni cemaatinin ileri gelenleriyle görüşerek Hınçak İhtilal Komitesi adına geldiğini belirtip Ermenilere ayaklanmaları yolunda birtakım telkinlerde bulunarak Fenese ve Çomaklı üzerinden Kayseri’de ki Derevenk Manastırına geri döndü
Develi’de yaftaların asılması görevi Rüştuni tarafından Haçinli Jirayr’a verildi. Jirayr oğlu Mamasla birlikte Develi’ye gelerek, Vartakoğlu Gabril, Serpik Kadın ve Bıçakçıoğlu Civan vasıtasıyla yaftaların asılmasını sağladı.
Yapılan yargılamalar sırasında Vartokoğlu Gabril ifadesinde yaftaları, olayların başladığı gün olan 6 OCAK 1893 CUMA GECESİ EVEREK KASABASINDA CAMİ KAPILARI VE HÜKÜMET KONAĞINA SERPİK KADINLA BİRLİKTE ASTIKLARINI İTİRAF ETTİ.
Daha sonra belirlenen gecede Vartakoğlu Gabril’le beraber Everek’te yaftaları astıklarını itiraf etti. Develi yafta olayları gerek bu itiraflar gerekse Kazarosoğlu Hariton ve Hekimoğlu Serkiz adlı muhbirlerin verdiği bilgiler ile açıklığa kavuşturulmuş oldu.
Develi’deki olaylara katılan Ermeniler, Mersin limanından Kıbrıs ve Mısır üzerinden çeşitli Avrupa ülkelerine ve Amerika’ya kaçtılar. Develi’de yaşanan Ermeni olayları Avrupa basınında yer aldı. Develi nüfusuna kayıtlı Ermeniler sadece Develi’de değil Develi dışında da bir takım olaylara katıldılar.
1890-1896 yılları arasında Erzurum, Merzifon, Kayseri, Yozgat, Van, Sason ve Develi’de Ermeni ayaklanmaları baş gösterdi.
Ermeni meselesinin ülke genelindeki bu durumunun izleri Develi’ye de yansıdı.
ERMENİ TERÖR FAALİYETLERİNİ ORGANİZE EDEN KOMİTELERİN ŞUBELERİ DEVELİ’DE AÇILDI.
Hınçak ve Taşnak Kulübleri ve Surp Ahpur Kıraathanesi Everek’te, Fenese mahallesinde yine Hınçak ve Taşnak komiteleri Çomaklı ve İncesu köylerinde teşkilatlandılar. 1893’te yafta olayı ile başlayan Develi Ermeni olayları zaman içinde daha da arttı.DEVELİ’DE MEYDANA GELEN ERMENİ OLAYLARI YABANCI BASINDA
1896’da Develi’de meydana gelen olaylar, bazı telgraf şirketlerinin verdiği” havadisat-ı Osmaniye” den yararlanan Alman gazetelerinde yer aldı.
Benzer bir şekilde 5 Aralık 1896’da Bürüksel sefaretinden Hariciye nezaretine gönderilen bir başka telgrafta Develi olaylarının Londra gazetelerinde yalan rivayetlere dayalı olarak yer aldığı belirtilip bunların tashih ettirilmesi yolunda gerekli gayretin gösterileceği belirtilmektedir.
Bu bilgiler ışığında olayların bilinçli bir şekilde Ermeniler tarafından çıkarıldığı anlaşılmaktadır. Ermenilerin bu ve benzeri olayları başlatmaktan maksatları Avrupa ülkelerinin Ermeni meselesine dikkatini çekmekti. Alman ve İngiliz gazetelerinin yaptıkları haberlere bakılırsa bu hususta mesafe kat ettikleri görülmektedir.Hınçak Komitesi’nin eylemleri ile 1893’te başlayan Develi Ermeni olayları, Birinci Dünya Savaşı sırasında daha da arttı. Hınçak ve Taşnak Komiteleri Develi’nin Fenese mahallesinde, Çomaklı ve Küçük İncesu köylerinde teşkilatlandılar.
Develi’nin Orta Anadolu’yu doğu ve güney vilayetlerine bağlayan bir konumda olması Develi’yi Ermeniler nazarında önemli kılmaktaydı. Ermeniler Birinci Dünya
Savaşı öncesinde Develi’yi adeta bir silah deposu haline getirdiler.
Bomba yapımını öğrenmek amacıyla Develi’den Amerika’ya giden Ermeniler oldu. Savaşın başlaması ile birlikte belgelerin ifadesiyle “müstakil ve muhtar bir Ermenistan kurma” düşüncesinde olan Ermeniler, isyana kalkıştılar. Devleti ve kamu düzenini korumaya yönelik, şiddete karşı bir yetki kanunu olan Tehcir kanunu gereğince Develi’de bulunan
Ermeniler Musul, Suriye ve Halep vilayetlerine sevk edildiler.DEVELİDEKİ ERMENİ KULÜPLERİ:
“MUHTAR VE MÜSTAKİL BİR ERMENİSTAN TEŞKİLİ MAKSADIYLA” İSYAN Hınçak Kulübü Everek’te Artin Ağa hanesi Mihran Kuzuyan
Surp Ahpur Kıraathanesi Fenese’de Hacı Avan Hanesi Zevrop Kavafyan
Hınçak İhtilal Komitesi Çomaklı Karyesi
Hınçak İhtilal Komitesi İncesu Karyesi
Nubar Cemiyeti Everek Melkon Asador
Nubar Cemiyeti Fenese Mahallesi Melkon Asador
Nubar Cemiyeti Çomaklı Karyesi Melkon AsadorDeveli’de teşkilatlanmış çok sayıda Taşnaksutyun ve Hınçak kulübü bulunuyordu. Develi’de faaliyet gösteren Taşnaksutyun ve Hınçak İhtilal komiteleri belgelerde geçen ifadeyle “Muhtar ve müstakil bir Ermenistan teşkili maksadıyla” isyan etmişlerdir.
Everek’te başta Fenese olmak üzere Ermenilerin bulunduğu diğer mahallelerde, Çomaklı ve İncesu köylerinde eş zamanlı olarak harekete geçtiler.
İsyan öncesinde, gerekli hazırlıkları yapmışlardı. Genellikle bütün Ermeni evlerinde silah saklamak ve gerektiğinde gizlenmek için mahzen, bodrum ve duvarlar arasında gizli yerler bulunuyordu. Komite üyelerinin silahlandırılması için ABD’nin Detroit, New York,
Şikago ve Boston şehirleri ile Arjantin’in başkenti Buenos Aires’te ikamet eden ve birçoğu
Develi doğumlu olan 25 Ermeni, isyan öncesinde Develi ve Kayseri’deki komitelere maddi yardımda bulunarak parçalar halinde silah malzemeleri gönderdiler.
Amerika’daki bu şahıslar konserler verip tiyatro gösterileri düzenleyerek kazandıkları paraları komitelere gönderdiler.AB DESTEKLİ, HRANT DİNK VAKFI DA “ERMENI KÜLTÜR VARLIKLARIYLA DEVELİ RAPORU” YAYINLAMIŞTI
Avrupa Birliği’nin mali desteğiyle üretilen ve Hrant Dink Vakfı sorumluluğunda yayınlanan “Ermenı Kültür Varlıklarıyla Develi Raporu” Hrant Dink Vakfı’nın 2016 ve 2018 yılları arasında Develi üzerine yaptığı araştırmanın sonuçlarını içeriyor.
Raporu Yayına hazırlayanlar :Vahakn Keshıshıan-Koray Löker-Mehmet Polatel İstanbul, 2018
Kitabın içeriğinde, Develi üzerine yazılan üç “anı kitabı” kaynak olarak kullanılmış.
1963 yılında Aleksan Krikoryan’ın Paris’te yayımlanan Everek-Fenese Hatıratı
1984 yılında Khoren Kılıcyan’ın Beyrut’ta yayımlanan Everek-Fenese’nin hatıratı
1935 yılında Hagop Arzumanyan’ın Kahire’de yayımladığı Everek Tarihi.RAPORDA GERÇEKLE İLGİSİ OLMAYAN BİLGİLERE YER VERİLMİŞ. ALINTILARDAN BAZILARI ŞÖYLE:
……….. (Hagop A. Arzumanyan Everek Tarihi Kahire, 1935)
…….Yaklaşık 650 yıl önce, Türk akınları sırasında, komutanlar Dev Ali, Hıdır İlyas ve Şeyh Ali vatanımızı büyük bir savaşla işgal ettiler. O zamanlar Everek’in her tarafında Rumlar yaşardı. Bunların tamamına yakını katledildi.
…….Üç kumandan ilk olarak kaleye saldırarak oradaki insanları katletmişler. Kaleyi ele geçirip kendi adamlarını oraya yerleştirdikten sonra dört bir yanda bulunan bütün Rumları katletmişler.
………….. Karacaören Köyü’nde sekiz Ermeni kaçırılmış, kaçırılanların dördü öldürülmüş ve biri yaralanmıştır.
* 1916 yılı boyunca toplam 54 kişi asılarak idam edildi. Bu halka açık idamlara ek olarak daha küçük suçlardan mahkûm olan –ya da tek suçu bir Ermeni erkeği olmak olan– kişiler çok geçmeden polis koruması altında kayboldular ve Kayseri’nin çevresindeki vadilerde öldürüldüler.
……. A. Everek’teki Kilisenin 1978 de camiye dönüştürüldükten sonra kilisede bulunan Meryem Ana ve haç figürleri Freskler, 1998’de, cami restore edilirken “. Orada İsa, Meryem ikonları var. ‘Etmeyin, bunu boyamayın, üzerini kâğıtla kapatalım’ dedim. ‘Yok’ dediler. Boyadılar.”
*1896 yılında yaşanan geniş çaplı Hamidiye katliamları sonucunda binlerce Ermeni hayatını kaybetti Everek ve Fenese’de üç gün süren pogromun sonunda bu yıkıma 60 can ve 42 hane daha eklendi.GERÇEKLER: OYSA CENANİ GÜRBÜZÜN “DEVELİ VE ERMENİLER “KİTABINDAKİ GERÇEKLER GÖRMEZDEN GELİNİYOR “DEVELİDE TÜRKLER VE ERMENİLER 700 YIL BERABERCE YAŞAMIŞLARDIR. BİRLİKTE HUZUR İÇİNDE YAŞAMALARI BAZI KESİMLERİ RAHATSIZ ETMİŞ VE İKİ MİLLETİ BİRBİRİNE DÜŞÜRME ÇABASI İÇERİSİNE GİRMİŞLERDİR.( CENANİ GÜBÜZ)
*1915 yılında Everek ve Fenese de 11 Şubat’ta kısa süre önce Amerika’dan Everek’e dönmüş olan Kevork Hampartzumyan (Kevork Defciyan veya Poşların olarak da bilinirdi) evinde bir bomba yapmayı denedi. Fişeği doldururken kazara patladı ve Hampartzumyan’ın ölümüne neden oldu.
“Develide Türkler ve Ermeniler 700 yıl beraberce yaşamışlardır. Birlikte huzur içinde yaşamaları bazı kesimleri rahatsız etmiş ve iki Milleti birbirine düşürme çabası içerisine girmişlerdir.
………*1878 Osmanlı Rus savaşında Rusların teşvikleriyle kurulan Ermeni Cemiyetleri Develiyi üs olarak seçmişler 1. Cihan savaşının yaklaştığı görülünce Ermeni komitelerinin askeri eğitim ve gerekli silahların temini hususunda gerekli çabayı göstermiş hatta savaşta kullanılacak bombaları Develide imal etmişlerdir.
……Bomba olayından sonra ilişkiler kopmuş Ermeni Hınçak ve Taşnak Cemiyetleri Develide gizli şubeler açıp Ermenileri kandırarak cemiyetlere kaydetmişlerdir.
……Ermeni militanlar Suriye ve Lübnan’a sürgüne gönderilirken diğer Ermeni vatandaşlarımızın da yerlerinde kalmalarına müsaade edilmiştir. Hatta Ermeni komşular Develiden ayrılırken Develi Halkı büyüklüğünü gösterip Şehir dışına kadar gidenleri de yolcu etmiştir.
Hatta…..Marif Bakanı “yerleri değiştirilen veya uzaklaştırılan Ermenilerin 10 yaşından küçük çocuklarının eğitimi için Yetim okulları kurulmasını emretmiştir.
…..Mondros Mütarekesi esnasında Develide bulunan yaklaşık 5 bin Ermeni’nin Develide kalmalarına izin verilmiş diğerlerinin ise Beyrut’a gönderilmeleri sağlanmıştır. Develiden göç eden Ermeni ve Rumların can ve mal emniyeti Develi Müdafai hukuk cemiyeti tarafından koruma altına alınmıştır.
….Bu arada Türk ordusu içerisinde bulunan bazı ermeni komutanlar da ordudan kaçarak bölgede teşkilatlanıp halka eziyet ediyorlardı. Bütün bunlara karşı Develi insanı İşgalcilere karşı direnerek Vatan müdafasında bulunurken yaklaşık 600 evladını sadece Saimbeyli müdafaasında şehit veriyordu.”ERCİYES ÜNİVERSİTESİ ESKİ REKTÖRÜ PROF DR. MEHMET ŞAHİN
2015 yılında Harvard Üniversitesi Kütüphanesinde ilmî çalışmaları esnasında rastladığı Wilson Amos Farnsworth’un 1853-1903 yılları arasında tam 50 yıl Kayseri’de faaliyet yürüten Misyoner Faaliyetler Kitabındaki gerçekler ile
Kapitülasyonların sağladığı imkân ve imtiyazlarla, İngiliz konsolosların ve Türk yöneticilerin himayelerinde kasaba kasaba, köy köy dolaşan misyonerler… Açtıkları okullar, kiliseler, hastaneler… ve gizli faaliyetlerini paylaşmaya davet ediyoruz.
Genel Açıklama : ARŞİV VE VESİKA DEMEK HATIRA DEFTERİ DEMEK DEĞİLDİR.
HRANT DİNK VAKFI VE ERMENI KÜLTÜR VARLIKLARIYLA DEVELİ RAPORUNDAKİ BAZI İDDİALARI YERSİZ VE ASILSIZDIR.
Takdir edileceği üzere Tarihin gerçekleri arşiv belgelerine dayanır. Belgesiz tarih yazılmaz. O günleri aydınlatacak Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti arşivleri sonuna kadar açmıştır. Osmanlı arşivindeki 33,5 milyon belge ve 8 milyon defter görüntüsü, Cumhuriyet arşivindeki ise 19 milyon belge ve 2 milyon defter görüntüsü dijitalleştirilmiştir.OYUNA GELMEYELİM, OYUNA ALET OLMAYALIM
Bu iddiaları ortaya atanları, konunun uzmanı tarihçiler huzurunda ve arşivler ışığında araştırma yapmaya, Kayseri Valiliği, Kayseri Büyükşehir Belediyesi, Develi Kaymakamlığı, Develi Belediyesi, Kayseri’deki Üniversiteleri ve Tarihçileri, Konu ile ilgili araştırma yapılarak yanlışlıkların düzeltilmesi için girişim yapmaya davet ediyorum. Saygılarımla arz ederim.Derleyen Araştırmacı-Yazar Nezir Ötegen 16.5.2025 Develi
ALGI YÖNETİMİ İLE KAMUOYU OLUŞTURULMAYA ÇALIŞILIYOR.
DEVELİ-EVEREKTEN ZORUNLU GÖÇ SONU DEVELİ'DE KALAN ERMENİ AİLELERİ İLE KOMŞULUK YAPTIK
KADIKÖYDE BİR ARAYA GELEREK HATIRATLARINI MERHUM KADİR ÖZDAMAR İLE BİRLİKTE KAYIT ALTINA ALMIŞTIK
Develide, Görüştüğümüz ve yakınları aracılığı ile tanıştığımız Ermeni ailelerden Bazıları;
Boğos Gökbaş (Tacir), Sinanoğlu Cemal (kunduracı), Tertat (marangoz), Artin (hurdacı), Gülbenk Zeki (tezgahtar), Vatkes (camcı), Haritun (şarapçı), Sercivan (kunduracı), Mıgırdıç (tabak), Bogos (tabak), Antaramn Hacı (pastırmacı). Arsak (şarapçı-cemaat başkanı), Eyya (Yahya-şapkacı), Bedros (kasap), Esat (eczacı kalfası-papaz),
Kelkazer (demirci). Kör Onnik (kemancı), Oksandudu (ritim saz-tef), Artin (demirci) Misak (yünboyacısı), Agop (seyyarfotoğrafçı), Garbis (muhasebeci), Misak (kasap), Kirkor (terzi), Ohannis (terzi), Milkon (şarapçı), Karabet (kunduracı), Malakan (kunduracı), Kirkor (bıçakçı), Ziro Agop (demirci-bağlama ustası), Hampar (demirci), Ardaş (marangoz), Gaotuşunoğlu Agop (terzi), Civanoğlu Serkis (terzi), Garaet (terzi), Agop (terzi), KışgelekoğuUarından Agop ve Serkis (yemenici), Agop Cebeciyan (terzi), Haelitun (tabak). Süren, Aram (demirci, kuyumcu), Agop (kazancı), Urpen (odun kesici ve ceviz çırpıcı), Vahan (tüccar, varlık vergisi nedeniyle kaçtı), Minas (terzi). Şükrü (boyacı), Harun (sarraf), Bayalardan; Basmacı, Güllü, Mariyani ( baklavacı,pastırmacı,erişteci), basmacı Ermeni komşularımızdan bazıları idi.Yeni seçilen Papa'nın Kayseri-Develi (Everek)'li olduğu iddiası Belge olmadan varsayımlar, hatıratlar, kurgular ve algılar üzerine ortaya atılan bir iddia ve 150 yıllık başka bir hayalin ürünüdür.
ÇÜNKÜ;
-“Birileri Anadolu'da hüküm sürme maksadıyla Ermenileri bu coğrafyadan sürmüşler. Bizleri yok etmişler, soykırıma maruz kalmışız. Umarım Papa da benim bu yapmış olduğum çalışmayı teyit eder. Ve sonunda da biz yine Anadolu'nun bu coğrafyanın derin kadim halkı olarak kendimizi anlatırız. Çünkü Türkiye'de muazzam bir ırkçılık ve faşizm var Ermenilere karşı Ermeni öcü olarak görünüyor.
Osmanlı arşivlerine bakma imkanım çok yok. Bende Patrikhane kayıtları var. Yanılma ihtimalim de var.Yanılırsam da eğer bir problem yok benim açımdan sonuçta Papa çok önemli bir dini liderdir. Saygı duymak lazım’’ deniyor.(OYSA ARŞİVLER HERKESE AÇIKTIR)BU İDDİA TAMAMEN ASILSIZ VE KURGU MAHSULÜDÜR.
11 Mayıs 2025 günü ortaya atılan iddia üzerine yapılan bir haftalık arşiv taraması kapsamında;
Genel Kurmay Başkanlığı tarafından 2005 ve 2006 yıllarında yayınlanan yaklaşık 5 bin sayfalık Ermeni faaliyetleri hakkındaki orijinal belgeler,
Develi ve Ermeniler konusuna ömrünü vermiş olan merhum araştırmacı Yazar Cenani Gürbüz’ün araştırmaları
Develi’den tehcir edilen, tehcir edilmeyen ve geri dönen Ermenilere ait tarihi belgeler, kitaplar araştırıldı. Tanınmış bir araştırmacının kütüphanesinde bulunan eserler tek tek incelendi.
Ülkemizdeki on dan fazla Üniversitede görev yapan Yakınçağ tarih araştırmacıları ile görüşüldü.
İstanbul’daki, Arjantin’deki, Los Angeles, Yunanistan dahil 1915 tehcir olayları, öncesi ve sonrasında Develi-Everekten göç eden Ermeni aileleri, Vatikan, İspanya, Arjantin ve ABD dahil Dünyanın 4 bir tarafındaki Develiden göç eden Ermeniler ve yakınları ile yapılan görüşmelerde soy ağacı silsilesi bakımından bir ip ucuna rastlanmadı.
Yurt içi ve Yurt dışındaki onlarca yayın incelendi.267.PAPA EVEREKLİ-DEVELİLİ İDDİASININ DÜNYADAKİ YANKILARI
Erivan'da yayınlanan Ermeni gazetesi Le pape Léon XIV est le petit-fils de l’Arménien Sedrak Barseghian de Césarée selon l’archiprêtre Komitas Hovnanian publication de AZG
Prag'da yayınlanan Ermeni gazetesi "Orer"
ERMENİ HABER AJANSI- Ermenihaber.am 12.5.2025 gibi bir çok medya kuruluşu
İddianın detayını,dayanağını araştırmadan ülkemiz ve yabancı basın kuruluşlarının sayfalarında bu iddialara maalesef geniş yer verdi. Yapılan araştırmalar ve tarihi belgeler ışığında Yeni seçilen Papa'nın Kayseri-Develi (Everek)'li olduğu iddiasının bir hayalin ürünü, kurgu ve Ya tutarsa mantığı ile ortaya atılan ve aynı zamanda Ermenistan-Azerbaycan Türkiye arasındaki diyalog ortamının geliştiği, Osmanlı arşivlerinin tüm araştırmacılara açık hale getirildiği bir zamanda ortaya atılması durulan suları bulandırarak bulanık suda balık avlama hevesinden başka bir şey değildir.ANCAK BU KURGULAR YENİ DEĞİL
BU KONU ÜZERİNE DEVELİDE MUTLAKA BİR ÇALIŞTAY YAPILMALIİŞTE EVEREK-DEVELİ İLE İLGİLİ BELGELERDEN BAZILARI
VARAN-1 : UNUTMAYALIM Kİ 2024 YILINDA DA EVEREK- DEVELİ YİNE DÜNYA GÜNDEMİNE OTURMUŞTU
24 Nisan 1915 Ermeni Soykırım günü olarak her yıl gündeme taşınan Tarihi çarpıtmaya yeltenenler bu sefer de 23.5 Nisan algısı oluşturmak istiyordu.Amerika’da 26 Mart 2024 tarihinde İngilizce yayınlanan LOST WORDS /Kayıp Sözler çocuk kitabı. konusu ise Evereg- Fenesse- Develi- Agiosta ekseninde olup,
VE.. BU KİTAP HER YERDE OLMALIDIR DİYORLARDI.
Bu konuda da Everek gündemin hedefine niçin konuldu.
Ermeni ve Ermeni Amerikalı toplumu için bu kitap niçin önerildi.
Evereg- Fenesse- Develi- Agiosta HAYAL Mİ? HEDEF Mİ?
BELGEDE, EVEREK- DEVELİ İSRAİL HARİTASI İLE BİRLİKTE NİÇİN GÖSTERİLDİVARAN-2
ŞİMDİLERDE, PAPA EVEREKLİ İDDİASINI ORTAYA ATANLAR, BULANIK SUDA BALIK MI AVLAMAYA ÇALIŞILIYOR? EVEREK ÜZERİNE YENİ BİR SENARYO MU YAZILIYOR SORULARINI AKILLARA GETİRİYOR.İDDİALAR MASUM DEĞİLDİR. BU BİR TARİHÇİ ARAŞTIRMASI DA DEĞİLDİR.
Tarihçiler ve soy araştırmacıları, bu tür bağlantıların tarihsel olarak mümkün olabileceğini ancak bunun ciddi araştırmalar gerektirdiğini belirtiyor. (Prof.Dr.O.Ö.)İDDİADA ART NİYET VAR ŞÖYLE Kİ-
İDDİADA (ERMENİ HABER AJANSI- Ermenihaber.am 12.5.2025 ) “Anadolu coğrafyası yaklaşık 3bin yıldır Ermenilerin yaşadığı coğrafya olmuş. Dolayısıyla burada dünyaya hakim çok Ermeni çıkmış,
Biz Bir ekiple beraber çalışıyoruz, araştırıyoruz, derliyoruz, topluyoruz. Bunu çok daha iyi yerlere taşımamız gerekir. O yüzden de ben böyle olduğu kanaatindeyim. Ama tabii ki Türkiye Cumhuriyeti'nin, Dışişleri Bakanlığı'nın ve Cumhurbaşkanlığı'nın bu konuda bir adım atmasını bekliyorum.
Birileri Anadolu'da hüküm sürme maksadıyla Ermenileri bu coğrafyadan sürmüşler. birbirimizi yok etmişler, soykırıma maruz kalmışız.
Çünkü biz bunların mahsulüyüz. Umarım bu iş Papa da benim bu yapmış olduğum çalışmayı teyit eder. Ve sonunda da biz yine Anadolu'nun bu coğrafyanın derin kadim halkı olarak kendimizi anlatırız. Çünkü Türkiye'de muazzam bir ırkçılık ve faşizm var Ermenilere karşı Ermeni öcü olarak görünüyor. Biz öcü falan değiliz, biz üreten toplumuz, soyadlarımız meslek soyadı. Ben hep bunun savaşını veriyorum.
Yanılabilir miyim? Yanılma olasılığı %35. Ama yüzde 65 olabilir. Bunu Sayın Papa'nın da doğrulaması gerekiyor. Ben kendisine bu konuda bir mektup yazacağım. Anlatacağım köklerini. Bakalım ne diyecek. Gelen cevaba göre de artık bakacağız, göreceğiz. Türkiye'de haber tabii çok büyük yankı uyandırdı. Özellikle Kayseri'deki bütün vali, belediye başkanı, milletvekilleri, haber ajansları, ulusal kanala da röportaj verdim. Anlattım hepsini. Umuyorum inşallah benim tezim doğru çıkar. Fikrim doğru çıkar. Çünkü ben hem sanayiciyim hem tarihçiyim. deniyor.”TARİHÇİLER BU İDDİALARIN BİR TARİH ARAŞTIRMACI YÖNTEMİNE AİT OLMADIĞINI BELİRTİYORLARVARAN-3
TARİHİ SAYFALARINDA
DEVELİDEN ABD'YE, NEWYORK'A, LOS ANGELES'E, KALİFORNİYA'YA, BEYRUT'A UZANAN YAŞANMIŞ BİR ÇOK HAYAT HİKÂYELERİ VAR.
Hem de Bu hayat Hikayeleri sadece Ermeni vatandaşlar için değil Develili Müslüman Türk hemşerilerimiz için de tarih sayfalarında yerini almıştır. Develide Arjantin, Amerika da yaşanmış Yüzlerce hayat hikayesi elimizde mevcuttur.Biliyoruz ki; Evereg-Fenesse Mesrobian Rupinian Eğitim Topluluğu ve "Evereg Yurttaşlar Birliği" adındaki örgütler, yıllar önce koymuş oldukları ideallerini sürekli gündemde tutmaya çalışıyorlar.
Bu sefer de 8 Mayıs'ta Katolik Kilisesi'nin 267. papası olarak seçilen Kardinal Robert Francis Prevost’un Everekli olduğu iddiası ile Amerika Birleşik Devletleri'ne yerleşen Evereg Ermenilerinin hedefinde "çalış, para biriktir ve Evereg'e dön." İdealine altlık oluşturuluyor.KAYNAK KİŞİ VE ESERLER
Aleks Krikoryan’ın derlediği Hişadag Everek-Feneseyi (Everek-Fenese Anı Kitabı) geniş bir zaman dilimini kapsayıp çok farklı konuları ele alır; Develi tarihi için önemli bir kaynaktır.
1963'te Paris’te yayımlanan bin sayfalık bu eser, Everek ve Feneselilerin kurduğu Rupinyan-Mesrobyan Hemşerilik Derneği tarafından yayımlanır. (Z.D. oğlu Y.D.)ALEKSAN KRİKORİAN (Gazaroğyan) KİMDİR
1900 yılında Fenesse'de doğan Aleksan Krikorian'ın hedefi eğitimci olup halkına hizmet etmekti. Evlenip ailesini kurduğu Amerika Birleşik Devletleri'ne göç etti.
Ermeni meselelerinde aktif olan Krikorian, Fenesse Roupinian Yurttaşlar Derneği ve Evereg-Fenesse Mesrobian-Roupinian Eğitim Derneği Merkez Komitesi'nde kırk yıl boyunca sekreter olarak görev yaptı.
Krikorian'ın en büyük başarılarından biri tarihi verileri toplamak ve Evereg-Fenesse hakkında yazmaktı. Bu proje üzerinde yirmi yıldan fazla zaman harcadı ama ne yazık ki Hishadagaran Evereg-Fenessei adlı kitabı yayınlanmadan önce öldü.
Evereg-Fenesse'nin tarihi ve gelenekleri hakkındaki bu İngilizce eserin yayınlanması için materyal onun Bin sayfalık Ermeni belgeselinden derlendi, tercüme edildi ve düzenlendi.VARAN-4
EVEREK İLE İLGİLİ İDEALLER VE TARİH SÜRECİ
1-Evereg-Fenesse Mesrobian Rupinian Eğitim Topluluğu, dünyanın dört bir yanına dağılmış Evereg-Fenesse'nin tüm soyundan gelenlere hizmet edecek, hedeflerini sürdürecek ve halkını ulusal miraslarına sıkı sıkıya bağlı tutacaktır diye kaleme alınan kitapta Develi ile ilgili ilginç belgeler mevcuttur.
YIL 1861- 1 Mayıs 1861'de İstanbul’da Evereg ve Fenesse'de tarım yöntem ve tekniklerinin geliştirilmesine ve geliştirilmesine yardımcı olmak için Tarım Topluluğu 300 üye ile kuruldu.
YIL 1879- Evereg Mesrobyan ve Fenesse Rupinyan Eğitim Toplulukları ikincisi 1879'da, kuruldu.
YIL 1864- Ayrıca "Tbrotzaser" Cemiyeti 1864 yılında Evereg'de kuruldu. bir okul inşa etti.
YIL 1879-Fenesse Rupinyan Okulu Topluluğu Derneğinin mührü kuruluş tarihi olarak 1879'u taşıyorMESROBİAN EĞİTİM DERNEĞİ NEW YORK'TA
Yirminci yüzyılın başında az sayıda Evereg Ermenisi Amerika Birleşik Devletleri'ne yerleşti; onların niyeti şuydu: çalış, para biriktir ve Evereg'e dön.
1906 yılında New York'ta yaşayanlar memleketlerine yardım amacıyla Mesrobya Eğitim Cemiyeti'ni orada örgütlediler.
1925 yılında Amerika'ya yerleşen Evereg Ermenileri "Evereg Yurttaşlar Birliği" adında ayrı bir örgüt kurdu. Ancak 1947'de bu grup Mesrobyan'la birleşti. Yıllar boyunca New York'taki Evereg Mesrobian Eğitim Topluluğu'nu geliştirmek ve güçlendirmek için yalnızca maddi olarak katkıda bulunmakla kalmayıp aynı zamanda zamanlarını ve enerjilerini fiziksel olarak da adayan kişiler, 1918 de Newyork yönetimi ile bağlarını sürdürmeye başladılar.
1923 de hanımlar cemiyetini kurdular.
1961 de Kaliforniya şubesi
1944 de los angeles de kurulan dernek ile birleşmesi sağlandı.
Hali hazırda ABD de bulunanlar dernek faaliyetlerini sürdürmekte iken 1956 da birleşme kongresi yapıldı.
1959 da ABD New york eyaletinde kar amacı gütmeyen kuruluş statüsüne girdi. 4.subesini Beyrutta açtı. VARAN-5
DEVELİ NİÇİN ÖNEMLİ
Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi Tarih Bölümü Yakınçağ Tarihi Ana Bilim Dalı Öğretim Prof. Dr. Mehmet Süme’nin araştırmalarından;
Develi Ermeni isyanları ilk dönem Ermeni isyanları içinde yer alır. Bunun nedeni Develi Kazası’nın merkezi olan Everek’in Hınçak Komitesi tarafından önemli bir merkez olarak belirlenmesidir.
*BÜYÜK TEHLİKELİ OYUN “DEVELİDE EKİM 1896 OLAYI”
Ekim 1896 Develi Ermeni olayları, komitecilerinden Yazmacı Ohannes ve yanındaki üç arkadaşının Müslüman kıyafeti giyip camiye girmeleri ve daha sonra her biri bir köşeden “Ermeniler Camii bastı ve İslam kalmadı” diye feryad etmeleriyle başladı. Bu sırada Ermeni evlerinin damından sokaklarda koşuşan kalabalığın üzerine taşlar atıldı.Ayrıca birbirine bitişik durumda bulunan 24 ev yandı.Kayseri’den gönderilen kuvve-i seyyare ve zabtiyenin Develi’ye ulaşması ile asayiş temin edildi.*DEVELİDE EYLÜL 1905 OLAYI
9 Eylül 1905 tarihinde Everek Kilise mahallesinden Dedeoğlu Aykanos’un zevcesi Hatun Dudu tarafından sarfedilen “Müslümanlar cumadan sonra Hıristiyanları katledeceklermiş” şeklindeki söz Fırıncı Agop’un kızı Menam tarafından Ermeni esnafın yoğun olduğu çarşıya iletildi. Haberin yayılması üzerine Develi’de gerginlik arttı.
*DEVELİ ERMENİLERİNE SİLAH VE MÜHİMMAT SATIŞI
1 Haziran 1900 tarihinde Filibe’den Karabet Mordiros’a Gaber Kulef’in mühimmat temini
*DEVELİ AHALİSİNDEN KARABET MARDİROSYAN ADINDAKİ ERMENİNİN ROMANYA İLE İRTİBATI,
20 Ağustos 1903 tarihli Bükreş Sefareti’nden Hariciye Nezaretine gönderilen 154 numaralı belgede yer alan bilgilerden Romanya’nın Kalafat ve Kırayova şehirlerinde Ermeni ve Bulgar komitelerinin birtakım faaliyetler yürüttüğü anlaşılmaktadır
DEVELİ ERMENİ OLAYLARI 1893’te Hınçak Komitesi tarafından tertiplenen yafta olayı ile başladı. Develi’de meydana gelen yafta olayı, Müslüman ahali ile Ermeniler arasındaki güveni sarstı. Daha sonraki süreçte Ermenilerin göstermiş olduğu bazı taşkınlıklar Develi’de sık sık olayların meydana gelmesine yol açtı. Bu olaylar kimi zaman bir Ermeni hanesinden açılan ateş, kimi zaman ise Ermeniler tarafından çıkarılan asılsız birtakım söylentiler sonucunda çıktı.
YAFTA; bir konu hakkında yazılı bilgi veren kâğıt parçası anlamına gelmektedir. Deyim olarak ise “yaftalamak” daha çok bir şahıs, grup veya millete karşı gerçekçi olmayan olumsuz özellikler isnat etmektir. Bu manada yafta olayları, Ermeni Hınçak ve Taşnak komitelerinin halkı kışkırtmak ve kargaşa çıkarmak suretiyle başlattıkları organize ihtilal hareketinin ilk adımlarından biridir.
YAFTA OLAYI DEVELİ’DE HINÇAK KOMİTESİ TARAFINDAN GERÇEKLEŞTİRİLDİ. 1892/1893 yıllarında, Develi, Kayseri, Aziziye, Yozgat, Çorum ve Merzifon, Hınçak komitesinin faaliyet alanı içinde yer aldı
Kayseri ve çevresine dağıtılmak üzere 86 adet yafta gönderildi. Kayseri’ye gönderilen yaftaların asılacağı yerlerin tespiti ve civar mahallelere dağıtım işinden Andon Rışduni adlı Ermeni sorumluydu. Andon Rışduni yafta olayını tertip etmek amacıyla bizzat Everek’e gelmişti. Ağya adlı bir Ermeni den aldığı davet üzerine Katırcı Karebet refakatinde önce Çomaklı köyüne uğrayıp daha sonra Everek’e geçti. Everek’te Avak’ın hanesinde misafir edildi. Ermeni cemaatinin ileri gelenleriyle görüşerek Hınçak İhtilal Komitesi adına geldiğini belirtip Ermenilere ayaklanmaları yolunda birtakım telkinlerde bulunarak Fenese ve Çomaklı üzerinden Kayseri’de ki Derevenk Manastırına geri döndü
Develi’de yaftaların asılması görevi Rüştuni tarafından Haçinli Jirayr’a verildi. Jirayr oğlu Mamasla birlikte Develi’ye gelerek, Vartakoğlu Gabril, Serpik Kadın ve Bıçakçıoğlu Civan vasıtasıyla yaftaların asılmasını sağladı.
Yapılan yargılamalar sırasında Vartokoğlu Gabril ifadesinde yaftaları, olayların başladığı gün olan 6 OCAK 1893 CUMA GECESİ EVEREK KASABASINDA CAMİ KAPILARI VE HÜKÜMET KONAĞINA SERPİK KADINLA BİRLİKTE ASTIKLARINI İTİRAF ETTİ.
Daha sonra belirlenen gecede Vartakoğlu Gabril’le beraber Everek’te yaftaları astıklarını itiraf etti. Develi yafta olayları gerek bu itiraflar gerekse Kazarosoğlu Hariton ve Hekimoğlu Serkiz adlı muhbirlerin verdiği bilgiler ile açıklığa kavuşturulmuş oldu.
Develi’deki olaylara katılan Ermeniler, Mersin limanından Kıbrıs ve Mısır üzerinden çeşitli Avrupa ülkelerine ve Amerika’ya kaçtılar. Develi’de yaşanan Ermeni olayları Avrupa basınında yer aldı. Develi nüfusuna kayıtlı Ermeniler sadece Develi’de değil Develi dışında da bir takım olaylara katıldılar.
1890-1896 yılları arasında Erzurum, Merzifon, Kayseri, Yozgat, Van, Sason ve Develi’de Ermeni ayaklanmaları baş gösterdi.
Ermeni meselesinin ülke genelindeki bu durumunun izleri Develi’ye de yansıdı.
ERMENİ TERÖR FAALİYETLERİNİ ORGANİZE EDEN KOMİTELERİN ŞUBELERİ DEVELİ’DE AÇILDI.
Hınçak ve Taşnak Kulübleri ve Surp Ahpur Kıraathanesi Everek’te, Fenese mahallesinde yine Hınçak ve Taşnak komiteleri Çomaklı ve İncesu köylerinde teşkilatlandılar. 1893’te yafta olayı ile başlayan Develi Ermeni olayları zaman içinde daha da arttı.DEVELİ’DE MEYDANA GELEN ERMENİ OLAYLARI YABANCI BASINDA
1896’da Develi’de meydana gelen olaylar, bazı telgraf şirketlerinin verdiği” havadisat-ı Osmaniye” den yararlanan Alman gazetelerinde yer aldı.
Benzer bir şekilde 5 Aralık 1896’da Bürüksel sefaretinden Hariciye nezaretine gönderilen bir başka telgrafta Develi olaylarının Londra gazetelerinde yalan rivayetlere dayalı olarak yer aldığı belirtilip bunların tashih ettirilmesi yolunda gerekli gayretin gösterileceği belirtilmektedir.
Bu bilgiler ışığında olayların bilinçli bir şekilde Ermeniler tarafından çıkarıldığı anlaşılmaktadır. Ermenilerin bu ve benzeri olayları başlatmaktan maksatları Avrupa ülkelerinin Ermeni meselesine dikkatini çekmekti. Alman ve İngiliz gazetelerinin yaptıkları haberlere bakılırsa bu hususta mesafe kat ettikleri görülmektedir.Hınçak Komitesi’nin eylemleri ile 1893’te başlayan Develi Ermeni olayları, Birinci Dünya Savaşı sırasında daha da arttı. Hınçak ve Taşnak Komiteleri Develi’nin Fenese mahallesinde, Çomaklı ve Küçük İncesu köylerinde teşkilatlandılar.
Develi’nin Orta Anadolu’yu doğu ve güney vilayetlerine bağlayan bir konumda olması Develi’yi Ermeniler nazarında önemli kılmaktaydı. Ermeniler Birinci Dünya
Savaşı öncesinde Develi’yi adeta bir silah deposu haline getirdiler.
Bomba yapımını öğrenmek amacıyla Develi’den Amerika’ya giden Ermeniler oldu. Savaşın başlaması ile birlikte belgelerin ifadesiyle “müstakil ve muhtar bir Ermenistan kurma” düşüncesinde olan Ermeniler, isyana kalkıştılar. Devleti ve kamu düzenini korumaya yönelik, şiddete karşı bir yetki kanunu olan Tehcir kanunu gereğince Develi’de bulunan
Ermeniler Musul, Suriye ve Halep vilayetlerine sevk edildiler.DEVELİDEKİ ERMENİ KULÜPLERİ:
“MUHTAR VE MÜSTAKİL BİR ERMENİSTAN TEŞKİLİ MAKSADIYLA” İSYAN Hınçak Kulübü Everek’te Artin Ağa hanesi Mihran Kuzuyan
Surp Ahpur Kıraathanesi Fenese’de Hacı Avan Hanesi Zevrop Kavafyan
Hınçak İhtilal Komitesi Çomaklı Karyesi
Hınçak İhtilal Komitesi İncesu Karyesi
Nubar Cemiyeti Everek Melkon Asador
Nubar Cemiyeti Fenese Mahallesi Melkon Asador
Nubar Cemiyeti Çomaklı Karyesi Melkon AsadorDeveli’de teşkilatlanmış çok sayıda Taşnaksutyun ve Hınçak kulübü bulunuyordu. Develi’de faaliyet gösteren Taşnaksutyun ve Hınçak İhtilal komiteleri belgelerde geçen ifadeyle “Muhtar ve müstakil bir Ermenistan teşkili maksadıyla” isyan etmişlerdir.
Everek’te başta Fenese olmak üzere Ermenilerin bulunduğu diğer mahallelerde, Çomaklı ve İncesu köylerinde eş zamanlı olarak harekete geçtiler.
İsyan öncesinde, gerekli hazırlıkları yapmışlardı. Genellikle bütün Ermeni evlerinde silah saklamak ve gerektiğinde gizlenmek için mahzen, bodrum ve duvarlar arasında gizli yerler bulunuyordu. Komite üyelerinin silahlandırılması için ABD’nin Detroit, New York,
Şikago ve Boston şehirleri ile Arjantin’in başkenti Buenos Aires’te ikamet eden ve birçoğu
Develi doğumlu olan 25 Ermeni, isyan öncesinde Develi ve Kayseri’deki komitelere maddi yardımda bulunarak parçalar halinde silah malzemeleri gönderdiler.
Amerika’daki bu şahıslar konserler verip tiyatro gösterileri düzenleyerek kazandıkları paraları komitelere gönderdiler.AB DESTEKLİ, HRANT DİNK VAKFI DA “ERMENI KÜLTÜR VARLIKLARIYLA DEVELİ RAPORU” YAYINLAMIŞTI
Avrupa Birliği’nin mali desteğiyle üretilen ve Hrant Dink Vakfı sorumluluğunda yayınlanan “Ermenı Kültür Varlıklarıyla Develi Raporu” Hrant Dink Vakfı’nın 2016 ve 2018 yılları arasında Develi üzerine yaptığı araştırmanın sonuçlarını içeriyor.
Raporu Yayına hazırlayanlar :Vahakn Keshıshıan-Koray Löker-Mehmet Polatel İstanbul, 2018
Kitabın içeriğinde, Develi üzerine yazılan üç “anı kitabı” kaynak olarak kullanılmış.
1963 yılında Aleksan Krikoryan’ın Paris’te yayımlanan Everek-Fenese Hatıratı
1984 yılında Khoren Kılıcyan’ın Beyrut’ta yayımlanan Everek-Fenese’nin hatıratı
1935 yılında Hagop Arzumanyan’ın Kahire’de yayımladığı Everek Tarihi.RAPORDA GERÇEKLE İLGİSİ OLMAYAN BİLGİLERE YER VERİLMİŞ. ALINTILARDAN BAZILARI ŞÖYLE:
……….. (Hagop A. Arzumanyan Everek Tarihi Kahire, 1935)
…….Yaklaşık 650 yıl önce, Türk akınları sırasında, komutanlar Dev Ali, Hıdır İlyas ve Şeyh Ali vatanımızı büyük bir savaşla işgal ettiler. O zamanlar Everek’in her tarafında Rumlar yaşardı. Bunların tamamına yakını katledildi.
…….Üç kumandan ilk olarak kaleye saldırarak oradaki insanları katletmişler. Kaleyi ele geçirip kendi adamlarını oraya yerleştirdikten sonra dört bir yanda bulunan bütün Rumları katletmişler.
………….. Karacaören Köyü’nde sekiz Ermeni kaçırılmış, kaçırılanların dördü öldürülmüş ve biri yaralanmıştır.
* 1916 yılı boyunca toplam 54 kişi asılarak idam edildi. Bu halka açık idamlara ek olarak daha küçük suçlardan mahkûm olan –ya da tek suçu bir Ermeni erkeği olmak olan– kişiler çok geçmeden polis koruması altında kayboldular ve Kayseri’nin çevresindeki vadilerde öldürüldüler.
……. A. Everek’teki Kilisenin 1978 de camiye dönüştürüldükten sonra kilisede bulunan Meryem Ana ve haç figürleri Freskler, 1998’de, cami restore edilirken “. Orada İsa, Meryem ikonları var. ‘Etmeyin, bunu boyamayın, üzerini kâğıtla kapatalım’ dedim. ‘Yok’ dediler. Boyadılar.”
*1896 yılında yaşanan geniş çaplı Hamidiye katliamları sonucunda binlerce Ermeni hayatını kaybetti Everek ve Fenese’de üç gün süren pogromun sonunda bu yıkıma 60 can ve 42 hane daha eklendi.GERÇEKLER: OYSA CENANİ GÜRBÜZÜN “DEVELİ VE ERMENİLER “KİTABINDAKİ GERÇEKLER GÖRMEZDEN GELİNİYOR “DEVELİDE TÜRKLER VE ERMENİLER 700 YIL BERABERCE YAŞAMIŞLARDIR. BİRLİKTE HUZUR İÇİNDE YAŞAMALARI BAZI KESİMLERİ RAHATSIZ ETMİŞ VE İKİ MİLLETİ BİRBİRİNE DÜŞÜRME ÇABASI İÇERİSİNE GİRMİŞLERDİR.( CENANİ GÜBÜZ)
*1915 yılında Everek ve Fenese de 11 Şubat’ta kısa süre önce Amerika’dan Everek’e dönmüş olan Kevork Hampartzumyan (Kevork Defciyan veya Poşların olarak da bilinirdi) evinde bir bomba yapmayı denedi. Fişeği doldururken kazara patladı ve Hampartzumyan’ın ölümüne neden oldu.
“Develide Türkler ve Ermeniler 700 yıl beraberce yaşamışlardır. Birlikte huzur içinde yaşamaları bazı kesimleri rahatsız etmiş ve iki Milleti birbirine düşürme çabası içerisine girmişlerdir.
………*1878 Osmanlı Rus savaşında Rusların teşvikleriyle kurulan Ermeni Cemiyetleri Develiyi üs olarak seçmişler 1. Cihan savaşının yaklaştığı görülünce Ermeni komitelerinin askeri eğitim ve gerekli silahların temini hususunda gerekli çabayı göstermiş hatta savaşta kullanılacak bombaları Develide imal etmişlerdir.
……Bomba olayından sonra ilişkiler kopmuş Ermeni Hınçak ve Taşnak Cemiyetleri Develide gizli şubeler açıp Ermenileri kandırarak cemiyetlere kaydetmişlerdir.
……Ermeni militanlar Suriye ve Lübnan’a sürgüne gönderilirken diğer Ermeni vatandaşlarımızın da yerlerinde kalmalarına müsaade edilmiştir. Hatta Ermeni komşular Develiden ayrılırken Develi Halkı büyüklüğünü gösterip Şehir dışına kadar gidenleri de yolcu etmiştir.
Hatta…..Marif Bakanı “yerleri değiştirilen veya uzaklaştırılan Ermenilerin 10 yaşından küçük çocuklarının eğitimi için Yetim okulları kurulmasını emretmiştir.
…..Mondros Mütarekesi esnasında Develide bulunan yaklaşık 5 bin Ermeni’nin Develide kalmalarına izin verilmiş diğerlerinin ise Beyrut’a gönderilmeleri sağlanmıştır. Develiden göç eden Ermeni ve Rumların can ve mal emniyeti Develi Müdafai hukuk cemiyeti tarafından koruma altına alınmıştır.
….Bu arada Türk ordusu içerisinde bulunan bazı ermeni komutanlar da ordudan kaçarak bölgede teşkilatlanıp halka eziyet ediyorlardı. Bütün bunlara karşı Develi insanı İşgalcilere karşı direnerek Vatan müdafasında bulunurken yaklaşık 600 evladını sadece Saimbeyli müdafaasında şehit veriyordu.”ERCİYES ÜNİVERSİTESİ ESKİ REKTÖRÜ PROF DR. MEHMET ŞAHİN
2015 yılında Harvard Üniversitesi Kütüphanesinde ilmî çalışmaları esnasında rastladığı Wilson Amos Farnsworth’un 1853-1903 yılları arasında tam 50 yıl Kayseri’de faaliyet yürüten Misyoner Faaliyetler Kitabındaki gerçekler ile
Kapitülasyonların sağladığı imkân ve imtiyazlarla, İngiliz konsolosların ve Türk yöneticilerin himayelerinde kasaba kasaba, köy köy dolaşan misyonerler… Açtıkları okullar, kiliseler, hastaneler… ve gizli faaliyetlerini paylaşmaya davet ediyoruz.
Genel Açıklama : ARŞİV VE VESİKA DEMEK HATIRA DEFTERİ DEMEK DEĞİLDİR.
HRANT DİNK VAKFI VE ERMENI KÜLTÜR VARLIKLARIYLA DEVELİ RAPORUNDAKİ BAZI İDDİALARI YERSİZ VE ASILSIZDIR.
Takdir edileceği üzere Tarihin gerçekleri arşiv belgelerine dayanır. Belgesiz tarih yazılmaz. O günleri aydınlatacak Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti arşivleri sonuna kadar açmıştır. Osmanlı arşivindeki 33,5 milyon belge ve 8 milyon defter görüntüsü, Cumhuriyet arşivindeki ise 19 milyon belge ve 2 milyon defter görüntüsü dijitalleştirilmiştir.OYUNA GELMEYELİM, OYUNA ALET OLMAYALIM
Bu iddiaları ortaya atanları, konunun uzmanı tarihçiler huzurunda ve arşivler ışığında araştırma yapmaya, Kayseri Valiliği, Kayseri Büyükşehir Belediyesi, Develi Kaymakamlığı, Develi Belediyesi, Kayseri’deki Üniversiteleri ve Tarihçileri, Konu ile ilgili araştırma yapılarak yanlışlıkların düzeltilmesi için girişim yapmaya davet ediyorum. Saygılarımla arz ederim.Derleyen Araştırmacı-Yazar Nezir Ötegen 16.5.2025 Develi
